Geschiedenis van 'de Vardo'

De Roma

Het vertellen van de geschiedenis van de Vardo, is het vertellen van de geschiedenis van de Roma, ook wel bekend als Gypsie’s of zigeuners. Daarom begin ik daarmee. De Roma zijn niet één groep, met één etniciteit, origine of religie. Wanneer ik kijk op de website Open Society Foundations Website (Marsh 2013), wordt het mij duidelijk dat er bestaan:

Katholieke Manouche, Mercheros en Sinti; Moslim Ashkali en Romanlar; de Kalderash en Lovari van de Pinkstergemeenschap; Protestante zigeuners; Anglicaanse Gypsies; en Baptistische Roma (eigen vertaling).

Ook, de term ‘Roma’ kan vele verschillende groepen mensen aanduiden:

Romanichals in Engeland; Kalé in Wales en Finland; Travellers in Ierland (die zijn geen Roma), Schotland, Zweden, en Noorwegen; Manouche uit Frankrijk; Gitano uit Spanje; Sinti uit Duitsland, Polen, Oostenrijk, en Italie; Ashakli uit Kosovo; Egyptians uit Albanie; Beyash uit Kroatie; Romanlar uit Turkije; Domari uit Palestina en Egypte; Lom uit Armenie, en vele anderen…

Hun origine is meestal gezien als Noord-West India, waar ze begonnen met de reis naar Europa rond de 3e en 7e eeuw na Christus (BBC, 2009). Onder hen waren ‘boeren, herders, handelaren, huurlingen en boekhouders. Anderen waren artiesten en musici’ (eigen vertaling). Als eerste hebben de Roma zich gesetteld in het (in het Westen zo genoemde) Midden Oosten. Hier noemden ze zichzelf de Dom, wat vertaald als ‘mens’, volgens de BBC. Deze naam wordt nog steeds gebruikt, en de taal, Rromanës, is gerelateerd aan het Sanskrit. Vele Dom zijn verder gereisd naar Europa, vluchtend voor het Ottomaanse rijk (Wogg), waar Dom Rom werd door de manier van uitspreken van de D in het Rromanës, en waar de naam Roma, meervoud van Rom, is geboren.

Alhoewel de geschiedenis het doet lijken alsof de Roma ‘één groep mensen’ is met ‘één origine’, blijkt dus ook dat ze een ontzettende diverse geschiedenis hebben. Maar Roma hebben ook dingen overeen, zoals bijvoorbeeld hun lexicon, alhoewel ze wel verschillende dialecten vertalen, oftewel het Rromanës; hun overeenkomstige wereld-beeld, en de ideeën over schoonheid en gedragingen: hoe te gedragen met waardigheid en respect als een Roma. Beroepen beoefend onder de Roma zijn bijvoorbeeld handelen in vee en het repareren van materiaal met weinig waarde. Ze zijn bekend om het recyclen van goederen, en waren vroeger ook vaak healers en kruideniers voor de mensen op het platteland (Marsh, 2013). Verder is de flexibiliteit van het rondtrekken een onderdeel van de Roma identiteit geweest, alhoewel ze zich ook hebben ingelaten met de landbouw. Ze zijn experts in automechanica, ambachtelijke vaardigheden, repareren van wegen en daken leggen. Metaalbewerking en manden maken zijn ook algemene beroepen.

Iets anders wat de Roma samenbind is hun positie als ‘buitenbeentje’ van de samenleving, en hun lange geschiedenis daarvan sinds ze de India hebben verlaten. Hoewel niet alle Roma een origine in deze geschiedenis hebben, creëert het wel een symbolische band tussen de Roma. Voor Roma is er niet één land, één religie of één heilige priester, de wereld is een plek voor iedereen en zou ten volste moeten worden worden geleefd. Al in het Byzanthium werden Roma weggezet als de ‘onaanraakbaren’ (BBC, 2009). Dit idee is de origine van woorden als ‘gypsy’ en ‘zigeuner’. Zoals ook in de video te zien, zijn ze vrijwel overal waar ze voet aan land zetten onderdrukt. In de 14e eeuw waren de Roma in Bulgaria, Servië en Griekenland, maar in Roemenië, vooral in de gemeente Walachije en Moldavië, werden ze als slaven binnengehaald. Een eeuw later is het een aantal gelukt om uit Romenie te vluchten naar Oekraïne en Rusland. Aangezien ze zichzelf presenteerden als pelgrims, hadden ze daar een relatief veilig leven, tot het jaar 1500 toen de ‘eerste Romani genocide’ begon. Zoals de BBC (2009) het beschrijft: ‘Er waren verhangingen en uitzettingen in Engeland; verbrandingen en het scheren ven hoofden in Frankrijk; verminken van het linker oor van Roma vrouwen in Moravia, en van de rechter in Bohemia’ (eigen vertaling. Landen als Polen en Rusland waren erg verwelkomend toen de Roma voor deze agressie wilden vluchten, daarbij hen toestaand als nomaden te leven. In het Westen van Europa echter, werden de Roma ‘beschaafd’: ze werden geforceerd hun taal achter zich te laten, verboden te trouwen onderling, beperkt in het spelen van muziek en de kinderen werden weggehaald. Uiteindelijk ging dit over in de welbekende Holocaust, waar Roma onder de eerste slachtoffers zaten: tot 500.000 Roma zijn waarschijnlijk gedood onder het fascistisch bewind.

Na de WOII, heeft Europa de Roma iedere mogelijkheid tot support ontzegd, en in sommige landen werden Roma geforceerd om te worden gesteriliseerd (Tjecho-Slovakije), hun naam te veranderen en zichzelf te verbergen (Bulgarije). Vandaag zijn er ongeveer 6 tot 10 miljoen Europeese Roma woonachtig in Centraal en Oost Europa, en, ondanks de moorden en slavenrijen, het merendeel woont in Romenie. Ze leven nog steeds in buitensluiting en armoede, en:

De meeste Roma families wonen in kleine hutjes zonder elektriciteit of lopend water, en internationale organisaties zeggen dat de armoedecijfers onder de Roma 10x zo hoog zijn onder de algemene bevolking, en ze hebben een levensverwachting van 10 tot 15 jaar korter (BBC, 2009; eigen vertaling).

De vardo

Het gebruik van de Vardo (wat komt van het Iraanse woord vardon, wat rijtuig betekend) is alleen door de Roma gedaan sinds zo’n 150 jaar. Daarvoor reisden ze te voet, terwijl ze zelf karren voorttrokken om hun spullen mee te nemen, en ze sliepen in tenten welke ‘benders’ heetten, gemaakt van hazelnoot takjes met een canvas doek eroverheen. Rond 1810 is er een eerste vorm van een Vardo gecreëerd in Frankrijk, om als wagen voor zowel goederen als mensen te dienen, maar vooral om erin te wonen. Pas getrouwde stellen kochten een wagen van een niet-Roma bouwer, welke zo’n 6 tot 12 maanden nodig had om deze te bouwen. Specifiek voor deze wagens is dat ze exentriek zijn geverfd en gedecoreerd, en vaak versiert zijn met bladgoud. Zes types Vardo’s zijn vaak onderscheiden: de Brush wagen, de Reading, de Ledge, de Bowtop, de Openlot, en de Burton (zie deze link (EN)).

In het interieur was een ijzeren kachel, alhoewel de Roma preferentie gaven aan het koken op kampvuur, en aan het eind was een bed achter gesloten deuren. Onder het bed was een kleinere ruimte voor de kinderen om te slapen, en soms zelfs een verstopte ‘safe zone’. Eén paard werd gebruikt, welke zo’n 24 km per dag kon reizen. Om de berg op te gaan, werd er soms een 2e paard toegevoegd. Na 10 jaars kwam de Vardo terug bij de bouwer om gerepareerd te worden, en wanneer de eigenaren overleden werd de Vardo meestal verbrand. In de late 19e eeuw/ begin 20e eeuw zijn er veel Vardo’s in Engeland gemaakt, alhoewel de camper toen in de opkomst kwam en al snel populair werd. De oude handwerklieden zijn bijna allen gestorven tegen het einde van de 2e Wereldoorlog, dus er zijn vandaag de dag nog maar weinig Vardo’s over uit die tijd, en deze worden dan ook vaak gezien als monumenten van de geschiedenis (zie ook de website van Gypsywaggons).